سوغات گناباد + لیست تمام آثار دیدنی گناباد

سفال گناباد

سفالگری در گناباد حداقل پیشینه ای پنج هزار ساله دارد که با مراکز تمدنی هم عصر خود از شیو ه ای یکسان پیروی می کرده اما « سفال مند » با مصالح و تزیینات متفاوت به عنوان پدیده ای نوظهور از اواخر قرن یازدهم هجری در « مند » رایج شده و با سفالهای میبد یزد ، اصطبهان فارس و شهرضای اصفهان شباهت تام داشته و اگرچه در طول زمان تا حدودی از محیط نیز تأثیر پذیرفته و عواملی مانند ذائقه مصرف کننده و اعمال سلیقه سازنده به آن رنگ و بوی خاص داده است ، با وجود این استفاده غالب از نقش مایه های سنتی و رنگهای گرم و شاد سفال « مند» را جذاب و قابل طرح در مجامع هنری نگاه داشته است .سفال مند از لحاظ نوع مواد تشکیل دهند به دو گروه جسمی و چینی تقسیم می شود . ماده اولیه سفال جسمی خاک رس است که از رسوبات سیلابهای وارد شده  به بندهای اطراف گناباد برداشت می شود . این نوع خاک اندکی قرمز رنگ و نرم است که برای پیشگیری از ترک خوردگی باید کمی ماسه بادی به آن افزوده شود . گل رس به خوبی ورز داده می شود و پس از طی مراحلی برای ساخت و پرداخت انواع ظروف مورد استفاده قرار می گیرد .
سفال جسمی مند بدون لعاب قرمز اخرایی است و با پوشش لعابی به رنگهای مختلف عرضه می شود استحکام این نوع سفال زیاد است به همین جهت ظرفهای بزرگ و پر اصطکاک مثل قاب ، قدحهای بزرگ ، خم و کشک ساب از سفال جسمی ساخته می شود .
مواد تشکیل دهنده سفال چینی ترکیبی از پودر سنگ سفید و گل سرشور است گل سفید رنگی که از این دو عنصر حاصل می شود در فرهنگ سفالگری مند به چینی شهرت دارد . جمع آوری ، کوبیدن و به عمل آوردن گل چینی با تحمل زحمت و صرف وقت و هزینه نسبتا زیاد توام است به همین دلیل سفالگر ترجیح می دهد ظرفهای کوچک و ظریف و تجملی را با آن گل بسازد .
بدنه ظرفهای ساخته شده از گل چینی قبل از لعاب ، سفید متمایل به کاهی است و جهت زمینه سازی برای تزیین بدنه پوشش سفید رنگی مرکب از کائولن و گل گیوه معروف به لایه بر روی ظرف کشیده می شود .
سفال مند معمولا لعابدار است . لعاب یک رنگ را برای تزیین و انسداد منافذ ریز بدنه مورد استفاده قرار می دهند که در این صورت ظروف به رنگ دلخواه و یکدست عرضه می شوند و لعاب شیشه ای یابی رنگ به عنوان حفظ نقشها و درخشندگی بدنه ظرف کاربرد دارد .
مهمترین مشخصه سفال مند عناصر تزیینی بر گرفته از طبیعت است . این عناصر که در چهار گروه انسانی ، حیوانی ، گیاهی و هندسی جای می گیرند ، به ظاهر نقشها و خطوط ساده و آشنایی هستند اما وقتی آن نقشها و خطوط مورد مطالعه و ارزیابی دقیق قرار می گیرند بر حضور آیینها و باورهای کهن ایرانی در خاستگاه اولیه آن نگاره ها گواهی می دهند . از جمله نقش ماهی که بدنه اکثر ظرفهای مند از زینت داده و جایگاه والایی در روایات اسطوره ای دارد . ماهی در بیش از اعتقادی ایرانیان از سویی سرور آفریدگان آبی و از سوی دیگر بزرگترین آفریدگان اورمزد در مقابل وزغ بزرگترین آفریدگان اهریمنی است . به عبارت دیگر ماهی مظهر موجودات آبی . ژرف نگری و تیزبینی است . او نگهبان « هوم سپید » نماد گیاهان است .
بر اساس روایتی در بندهش :
« اورمزد هوم سپید را در دریای فراخکرت رویاند و اهریمن در عمق آب وزغی آفرید که هوم را تباه کند . اورمزد برای دفع آن وزغ ده ماهی آفرید که همواره پیرامون آن هوم را بپاید و همیشه یکی از ماهیان سرش به پایین و در جستجوی وزغ است . »
جالب و قابل تأمل است که بر بدنه برخی ظرفهای استوانه ای مند گیاهی در میان دو ماهی نقش بسته که یکی از آنها وارونه و سر در خاک دارد و گویی در جوار گیاه چیزی را جستجو می کند .
نقوش دیگر زینت بخش سفال مند که هر یک به مقتضای حضور آن در قلمرو اسطوره و فرهنگ کهن ایران قابل تعبیر و تفسیر می باشند عبارتند از : خورشید ، پرنده ، پروانه ، بته جقه ، گل و مرغ ، گلو پروانه ، گل و برگ ، گل کدو ، کتیبه ، ابروگل ، گنجی ، اسلیمی ، گل گرد ، خونه کشی و محرمات . این نقوش به ظور یکسان سفال جسمی و سفال چینی مند را زینت می دهند . تهیه ، ساخت و پرداخت سفال مند از دیدگاه زمین شناسی در شناخت عناصر معدنی و کاربرد علم شیمی در ساخت رنگ و لعاب ، کاربرد علم فیزیک در امر ایجاد کوره و حرارت و میتولوژی در شناخت باورها و اعتقادات کهن بسیار مهم و قابل مطالعه است که بحث آن در این مختصر نمی گنجد . والسلام .

زرد و آبي استفاده مي كنند و در فرهنگ سفالگري مند به گل و برگ ، گنجي ، كتيبه ، خونه كشي ، گل كدو ، گل گرد ، محرمات و پروانه معروفند .
ب) نقش اسطوره اي و تاريخي : از جمله اين نقشها مي توان به نقش خورشيد ، ماهي و درخت و زندگي ، پرنده  ، برو يا بته جقه و گل روزت اشاره نمود .
1)نقش خورشيد: اين نقش در اصطلاح سفالگران مندي به خورشيد خانم شهرت دارد . خورشيد در فرهنگ ايران باستان جايگاه والا و مهمي دارد و از كهنترين دوران دستمايه هنري ايرانيان بوده است . در انديشه ايرانيان خورشيد جاودانه بوده و از فروغش بركت و حاصلخيزي به جهان عرضه مي شده و در گناباد هم خورشيد تابان بيش از هر پديده ديگر خودنمايي كرده و توجه هنرمندان اين سرزمين را به خود جلب نموده و عنصري اصلي براي تزئين ظروف سفالي گريده است . نقش خورشيد بر كف و نقطه مركزي ظروف سفال شايد ، دليل بر اهميت و اعتبار و تقدس آن باشد .
2)نقش ماهي و درخت زندگي : نقش ماهي يكي از عناصر عمده تزئين ظروف سفالي مند گناباد است و معمولاً به دو صورت افقي و عمودي بر بدنه ظروف و سطح داخلي آن نقش بسته است كه بر بدنه برخي ظرفهاي استوانه اي مند گناباد كه با نقش ماهي زينت يافته اند درختي در ميان دو ماهي نقش بسته كه يكي از ماهي ها وارونه كشيده شده و سر در خاك كرده گويي در جوار درخت چيزي را جستجو مي كند . ماهي در بينش اعتقادي ايرانيان قديم از سويي سرور آفريدگان اورمزد در مقابل وزغ ، بزرگترين آفريدگان اهريمني است . بنابر، اين تعاريف ماهي مظهر موجودات آبي و ژرف نگري و تيزبيني مي باشد . او نگهبان ((هوم سپيد)) كه مظهر گياهان و زندگي است نيز مي باشد . در بندهش آمده است كه هوم سپيد در درياي فراخكوت رسته است و گينا مينو (اهريمن) در دشمني با آن در عمق آب وزغي را آفريده كه هوم را تباه كند . اورمزد براي بازداشتن آن وزغ دو ماهي آفريده كه همواره پيرامون آن هوم مي گردند و هميشه يكي از آن ماهيان سرش به سمت وزغ است . به اعتقاد قدما ايزد هوم در درون درخت ((گوكرن)) است و هوم درختي درمان بخش است .

برگرفته از كتاب پژوهشي آقاي مجيد لباف خانيكي

تاريخچه :
بررسي هاي باستانشناسي در شهرستان گناباد نشان داده است كه حداقل از هزاره سوم پيش از ميلاد سفالگري در اين منطقه رواج داشته است . سفالهالي پراكنده در محوطه هاي باستاني و جمع آوري شده از لايه هاي تمدني بدنبال حفاريهاي باستان شناسي تا اواخر دوران ضفويه ، همانند سفالهاي ديگر محوطه ها و زيستگاههاي خراسان بوده و وجه مشخص ندارد ، اما از اوايل قرن دوازدهم هجري نوعي سفال جديد با ويژگي هاي خاص در گناباد ظاهر گرديده كه در كارگاههاي متعدد روستاي مند واقع در حاشيه شمالي شهر گناباد ساخته مي شود .

سفال مند :
به دو نوع سفال رسي و سفال بدل چيني ساخته مي شود . اگرچه در ساخت و فرم دادن آنها كارهاي همانندي صورت مي گيرد اما به لحاظ مواد تشكيل دهنده ،تهيه و آماده سازي مواد با هم تفاوت دارند .
الف)سفال رسي : كه ماده اوليه اين نوع سفال خاك رس است كه از رسوبات خشك شده
سيلاب يا معدني تهيه مي شود اين نوع خاك معمولاً اندكي قرمز رنگ است .
ب) سفال بدل چيني : نوعي سفال با گل سفيد رنگ است و از سفال رسي مند قدمت بيشتري
دارد و ماده اوليه اين نوع سفال تركيب پودر سنگ سفيد و گِل سرشور است كه پس از تهيه مواد اوليه و مراحل تبديل مواد اوليه به گِل آماده كار ، چرخ سفال و دستان هنرمند استاد سفال ساز نقش مهم اين صنعت را در جلوه دادن به اشكال زيباي ظروف را دارد .

نقاشي سفال :
نقاشي روي بدنه ظرفهاي سفالي از قدمت زيادي برخوردارد است .در قديم جهت تهيه رنگ  براي نقاشي ، از خاكهاي رنگ طبيعي و اكسيدهاي فلزاتي كه در دسترس بوده استفاده مي كردند و موضوع نقاشي ها عوارض طبيعي مثل رود ، كوه ، درخت ، خورشيد و … استفاده مي نمودند كه جنبه تقدس داشته است اما از آغاز دوره تاريخي و بخصوص در دوران اسلامي كيفيت و موضوع نقشها دگرگون شده و با كشف لعاب شيشه اي نقشها در زير لعاب محافظت و تثبيت شد ، سفالگران مندي نيز از همين طريق استفاده مي كنند . آنها براي ايجاد نقش ابتدا زمينه را با لايه يا لعاب سفيد اندود مي كنند و به كمك رنگ هايي كه با استفاده از اكسيدهاي فلزي آماده كرده اند نقشهاي دلخواه بر زمينه مي اندازند و سپس روي نقشها را با لعاب
شيشه اي  بي رنگ مي پوشانند و آنگاه ظرف را به كوره مي سپارند .
نقوش سفالينه هاي مند گناباد شامل گروه هاي انساني ، حيواني ، گياهي و هندسي هستند كه
دسته اي از آنها صرفاً تزئيني و دسته اي ديگر ظاهراً ريشه اسطوره اي و تاريخي دارند .
الف) نقوش تزئيني
اين نوع نقشها از سبك و سياق خاصي پيروي نكرده و بيشترين نقشي كه بر عهده گرفته اند پر كردن زمينه هاي خالي است .
در رنگ آميزي اينگونه نقش ها از رنگ هاي سبز

با تشکر از اداره میراث فرهنگی شهرستان گناباد