بیوگرافی امامزاده سلطان محمد عابد (ع) کاخک گناباد برادر امام علی ابن موسی الرضا(ع)

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی فرهنگی و مذهبی شهرستان گناباد (گناباد نور) ، در شهر کاخک مشهور است که امامزاده محمد عابد (ع) به دست دشمنان و معاندین در این محل به شهادت رسیده و توسط علی منصور دفن شده اند و دهکده ای به نام علی منصور در جنوب کاخک وجود دارد که می گویند علی منصور وقف امامزاده نموده است .مقبره علی منصور در حاشیه خیابان امامزاده محل زیارت مردم است و به علمدار معروف است . مقبره و بارگاه سلطان محمد را دخ0تر شاه ظهماسب صفوی ساخته است. آقای تابنده می گوید : مزار امامزاده محمد این موسی ابن جعفر کاظم (ع) مشهور به امامزاده سلطان محمد عابد برادر حضرت رضا در قریه کاخک دچهار فرسنگی مرکز گنااد از دهات ییلاقی گناباد واقع شده و از زمان دیالمه که مذهب شیعه داشتند مورد توجه بوده و ساختمانی برای آن بنا نموده بودند و سایر سلاطین نیز تغیراتی در آن انجام داده اند . این مزار در زمان صفویه مورد توجه کامل واقع شد و در زمان شاه اسماعیل دوم صفوی ، تعمیز کامل شد و گنبد آن کاشی گردید و تاریخ اتمام آن سال 980 است که توسط علی عبدالواحد حسینی قاینی اتمام پذیرفت(1).

شرح حال امزاده به طوری که اقای تابنده از کتاب آقای حاج شیخ محمد حسین آیتی بیرجندی نقل می کند چنین است: محمد ابن موسی و برادرش زید در عراق با جمعی از علویین خروج کردند و مامون ، قشونی برای رفع علویین فرستادو محمد شکست خورده اسیر شد و او را به مرو آوردند و حبس کردند و زید النار که از طرف محمد بن زیدبن علی الن الحسین ( ع) خروج کرده بود ، والی اهواز بود و در اهوز و بصره خانه _ عباسی را سوزاند از این رو زیدالنار معروف شد و او نیز بعد از ولایت العهدی حضرت رضا (ع) مغلوب لشکر مامون شد و او را به مرو آورددن و مامون او را به حضرت بخشید چنانکه  محمد را نیز که قبل از ورود حضرت رضا (ع) به مرو رسید  محبوس شده بود ، موقع ولایت عهی آن حضرت از حبس بیرون آورد و لباس فاخر پوشانید و اسب های عربی نزد حضرت فرستاد و حضرت هر دو برادر را نصایح لازمه فرمود و در موقع خلوت به هر دو برادر فهماند که امر ولایت عهدی او موقتی است و او را به زهر جفاشهید می کنند و از عاقبت کار ف آنها را خبر داده و فرموئ: می بینم ابن محمد در عقبه ای  که نزدی جاده است و تو را ای زید در دشتی ساده به قتل آورده اند .

آن دو برادر در خدمت  حضرت بودند تا به شهادت رسید . پس از شهدت حضرت ان دو برادر ، شیعیان را از ظلم مامون خبر داده و به گرفتن انتقام دعوت کردند ، خبر به مامون رسید ، دستور داد هر دو را گرفتند و حبس کردند و بند گران افکندند ولی انها  پاسی از شب گذشته بگریختند و بر اسب نشستند . تصمیم به رفتن به بصره از راه طرق گرفتند شیعیان از حرکتشان مطلع شده فورا سلاح تهیه کرده و خود را به ایشنا رسانیدند.مامون نیز از قضیه اگاه شد عدهای را در تعقیب انان فرستاد ، دوستان اهل بیت نیز از نوغان و سناباد خود را به محمد و زید النار رسانیدند و جنگ بین آنان با قشون مامون مجددا  شروع شد و جمع بسیاری از شیعه کشته شدند از جمله ابوالصلت ، عبدالاسلام بن صالح بن سلیمان الهروی رضی الله عنه که از خواص حضرت رضا ( ع9 افتاد ، شیعیان به طرف ترشیز (کاشمر فعلی ) عقب نشینی کردند و در آنجا جنگی در گرفت و عده ای دیگر از شیعیان شهید شدند ، (آرامگاه دو امامزاده در کاشمر وجود دارد ) ، سپس به کوه های گناباد عقب نشینی کردند . محمد ابن موسی در کوه های بین کاخک و دشت بیاض بر کوهی بالا رفت و جنگ نمایی کرد ، ولی بر اثر جراحات زیاد شید شد. زید النار شهادت برادر را که دید خشمگین شد و به دشمن حمله کرد و با جنگ و گریز تنها به فضای دشت بیاض رسید و از آنجا به دشت آفریز(2) (روستایی در بین قاین و بیرجند ) رفت . معتصم که در ان وقت از طرف مامون والی قاین بود الگری به کمک قوای مامون فرستاد و زید پس از جنگ بسیار شهید شد.معتصم به مرکز خلافت مامون برگشت و شهادت ان دو را بع مامون اطلعا داد. پس از رفتن  معتصم ، مردم آفریز اجتماع کرده و به تطهیز بدن زید پرداختند و او را دفن کردند . معتصم نیز بعدا پشیمان شده و چون خلافت به خودش رسید دستور داد قبه و بارگاهی برای قبر او ساختند پس حسامی می نویسد که در این تاریخ که سنه 800 هجری است نیز معمور است.

سپس آقای تابنده اضافه می کند : یک جزوه خطی در کاخک نزد آقای سید ذبیح الله ناظرزاده در شرح حال محمد عابد و زید النار دیدم که تقربیبا به همین مضمون است و مختصری اضافه دارد از جمله آن که چون محمد عابد شهادت رسید ، برادرش زید بر حسب وصیت خودش او را در روی تل شرقی کاخک دفن نمود  و خود با عده قلیلی از شیعیان به طر دشت بیاض رفتند ، همین که نام معتصم به خط کوفی در مزار زید در سال 800 موجود بوده و محمد ابن حسن ابن من صور هم از وزاری غزنوی ، ان را تعمیر نمود و قبر ابوالصلت نیز در همان محلی ست که تاریخ صامی ذکر کرده ، می توان به صحت منقولات او حکم نمود. به اضافه سلاطین صفوی در تعمیر مزار کاخک جد کافی داشته و آن را تعمیر نمودند.(3)

بنای اول بارگاه امامزاده به امر امیر عبدالله تونی (فردوس کنونی ) بوده که مسجد جامع گناباد را نیز او بنا نموده ، بنای امامزاده توسط ( علی ابن عبدالواحد حسینی قاینی ) ساخته شده این محل مورد توجه سلاطین شیعه و امرا بوده و از طرف هر یک از سلاطین سلجوقی و تیموری نیز در تعمیرات آن قدمی برداشته شده است و گند و بارگاهی بر ان ساخته شده است و در زمان صفویه نیز بر تعمیرات و تزئنات آن افزوده گردیده است.
کاشی کاری فعلی در زمان شاه اسماعیل ثانی واقع شده و دارای تزئینات داخلی و گچبری های زیبا می باشد و در ساقه گنبد هم سوره دهر با خط ثلث(4) و کوفی نگاشته شده است . خط ثلث ان سفید  و خط کوفی فیروزه ای با خط زیبای علیزضا عباسی زینت بخش ساقه گنید بوده که متاسفانه در حال حاضر از این کتبه زیبا فقط "بسم الله الرحمن الرحیم " باقی مانده است.

این بنا پس از زلزله به همت مرحوم حاج حسین ملک و توسط یکی از معماران معروف تهران به نام حاج ابوالقاسم تعمیر و ترمیم گردید . شیخ عباس قم در ذکر مرحوم کرباسی از مدرسین مدرسه حسنیه کاخ کمی نویسد : کاخک یکی از قراء خراسان است نزدیک گناباد ، گویند از جویمند تا انجا چهار فرسخ است مشتمل بر آب جاری و باغات خوش آب و هوا است و مزار امامزاده سلطان محمد برادر امام رضا (ع) در انجا واقع شده است . آثار بقعه و ایوان داردو بسیار با روح است.(5)
آقای عبدالحسین سعیدیان می گوید : نقاط دیدنی و تاریخی این شهرستان (گناباد) مسجد جامع که در سال 609 ه  ساخته شده است و همچنین امامزاده سلطان محمد عابد ، که در حدود سال 960 ه ق ساخته شده است.(6)

***********************************************************************

1- تاریخ و جغرافیای گناباد ، تالیف حاج سلطان حسین تابنده ص 52
2- آفریز : فریز(گیاهی است بندبند از هر بند ان ریشه ای سبز می شود و سریع رشد می کند و روی زمین مانند چمن پهن می شود.)
3- سلطان حسین تابنده ، تاریخ و جغرافیای گناباد ، سازمان چاپ دانشگاه ، سال 1348 ، تهران ، صفحه 143
4- خطی است بین کوفی اصل و خط ثلثل که شبیه به هر دو می باشد.
5- حاج شیخ عباس قمی ، فوائد الرضویه ، نقل از تاریخ و جغرافیای گناباد ، صفحه 147
6- عبدالحسن سعیدیان دایره المعارف ، سرزمین مردم ایران ، انتشارات مجله علم و زندگی ، سال 1360 ، تهران ، صفحه 813